RICHTLIJN VOOR HET VOORSCHRIJVEN VAN TNF-ALPHA REMMERS BIJ HIDRADENITIS SUPPURATIVA (ACNE INVERSA, ACNE ECTOPICA)

Inleiding

Sinds 2003 worden in Nederland infliximab en andere TNF-alpha-remmers zoals adalimumab en etanercept toegepast voor de behandeling van ernstige hidradenitis suppurativa. Aanvankelijk kon dat alleen in enkele ziekenhuizen die daarvoor een budget hadden, meestal in de vorm van gesubsidieerd onderzoek. Vanaf 2008, na een uitspraak van de commissie farmaceutische hulp konden patiënten in infusieklinieken infliximab krijgen, vergoed door de zorgverzekeraars.

Sindsdien zijn vele dermatologen begonnen met de behandeling van hun ergste patiënten. Hierdoor bestaat behoefte aan praktische informatie, protocollen en informatie voor patiënten en artsen. In deze tekst wordt zoveel mogelijk informatie beschikbaar gesteld. Er zijn links naar allerlei documenten opgenomen, zoals behandel checklisten voor artsen en verpleegkundigen, en patiëntenfolders.

Tegelijkertijd is er ook gewerkt aan een landelijke richtlijn voor de behandeling van hidradenitis suppurativa. Dit is een richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie (NVDV), opgesteld door de werkgroep acneïforme dermatosen. De richtlijn acneïforme dermatosen gaat over 3 onderwerpen: acne vulgaris, hidradenitis suppurativa, en rosacea. In 2010 is de richtlijn voor commentaar voorgelegd aan de leden van de NVDV, die de richtlijn na aanvullingen geaccordeerd heeft en gepubliceerd op de website van de NVDV. De meest recente versie van de richtlijn kan daar worden gedownload.

Website van de NVDV

Richtlijn acneïforme dermatosen 2010

Een belangrijke boodschap is dat infliximab een welkome aanwinst is in het arsenaal van behandelingen die de dermatoloog te bieden heeft voor deze ernstige aandoening, maar dat het in het ideale geval moet worden ingebed in een totaal aanpak van het probleem. Hierbij hoort ook chirurgisch ingrijpen, combineren met antibiotica en lokale preparaten, en het verstrekken van leefregels en adviezen aan de patiënt.

Eerste resultaten van infliximab bij hidradenitis suppurativa

Vanaf ongeveer 2001 verschenen de eerste studies (case reports) over gunstige resultaten van infliximab (anti-TNF-a) bij patiënten met ernstige hidradenitis suppurativa (Martinez 2001). Dit waren patiënten die een combinatie hadden van de ziekte van Crohn en hidradenitis suppurativa, een bekende associatie. Deze patiënten werden voor hun Crohn behandeld met infliximab en daarbij viel op dat ook de hidradenitis rustiger werd en bij sommige patiënten zelfs geheel genas. In de periode daarna zijn ook patiënten met alleen hidradenitis suppurativa behandeld met anti-TNF-a biologicals, aanvankelijk alleen met infliximab, later ook met etanercept en met adalimumab (Sullivan 2003, Jurgensmeyer 2004, Ravat 2005).

Samenvatting van de literatuur over infliximab bij hidradenitis suppurativa

De beschikbare literatuur over infliximab bij ernstige therapieresistente HS is tot en met 2008 samengevat in het rapport van de commissie farmaceutische hulp (CFH) van de ziekenfondsraad uit 2008. De literatuur tot en met eind 2009 is opgenomen in de landelijke richtlijn van de NVDV over hidradenitis suppurativa die in 2010 is gepubliceerd. Zie voor de literatuur onderstaande documenten:

  Rapport CFH over Remicade (infliximab) bij ernstige therapieresistente hidradenitis suppurativa (25 februari 2008)

Richtlijn acneïforme dermatosen 2010

Eerste ervaringen met infliximab bij hidradenitis suppurativa in Nederland

In 2001 werd in Nederland in het AMC de eerste patiënte met de combinatie Crohn en een chronische therapieresistente hidradenitis suppurativa behandeld met infliximab. De hidradenitis was destructief maar kwam volledig tot stilstand. De resten ervan in de pubisregio werden door middel van deroofing verwijderd. Sindsdien is patiënte geheel klachtenvrij (inmiddels 9 jaar). In 2003 werd in het AMC de eerste patiënt met alleen hidradenitis (geen ziekte van Crohn) behandeld met infliximab. Ook bij deze patiënt werd een zeer goed resultaat bereikt (Mekkes 2004). Het effect ervan hield ongeveer 3 jaar aan, daarna ontstonden weer recidieven. 

Hidradenitis suppurativa bij morbus Crohn. De Crohn en de hidradenitis zijn eerst tot rust gebracht met infliximab. Nadat de ontstekingscomponent is verdwenen zijn alle laesies (vooral fistelgangen) verwijderd met deroofing. De foto rechts toont het resultaat 1 jaar na deroofing. Daarna is deze patiënte geheel genezen (9 jaar geheel klachtenvrij zonder behandeling).

Op grond van de eerste bemoedigende resultaten werd een subsidie aanvraag ingediend voor een studie bij 10 patiënten bij de commissie apotheekmiddelen van het AMC. Deze commissie beheert een fonds wat speciaal bedoeld is voor onafhankelijk geneesmiddelenonderzoek naar nieuwe indicaties. De patiënten kregen 3 giften infliximab en werden daarna vervolgd. Deze studie werd in 2004-2006 uitgevoerd en in 2008 gepubliceerd (Mekkes 2008). De conclusie was dat infliximab zeer goed werkte. Alle ontstekingsparameters daalden, ziekteactiviteit scores (Sartorius score) daalden, en de kwaliteit van leven verbeterde significant. Wel viel op dat het effect tijdelijk was, na enkele maanden tot anderhalf jaar begonnen bij 7 van de 10 patiënten de ontstekingen weer terug te komen. Sindsdien worden patiënten ook langer doorbehandeld met infliximab.

Beoordeling door de Commissie Farmaceutische Hulp

Als gevolg van geschillenprocedures en rechtszaken die patiënten hebben aangespannen tegen hun zorgverzekeraar over de vergoeding van TNF-alpha remmers heeft de Commissie Farmaceutische Hulp zich gebogen over deze nieuwe indicatie voor TNF-alpha remmers.

De conclusie van de commissie in 2008 was dat het gebruik van de TNF-alpha remmers infliximab en etanercept bij hidradenitis beschouwd kan worden als rationele farmacotherapie. Over Humira maakte de commissie in 2008 nog een voorbehoud omdat dat vrij nieuw is en het aantal publicaties nog gering is.

  Eerste uitspraak commissie farmaceutische hulp over Humira naar aanleiding van geschillenprocedure (25 juni 2007)

  Uitspraak commissie over Remicade (infliximab) bij hidradenitis suppurativa (25 februari 2008)

  Uitspraak commissie over Enbrel (etanercept) bij hidradenitis suppurativa (25 februari 2008)

  Uitspraak commissie over Humira (adalimumab) bij hidradenitis suppurativa (25 februari 2008)

De vergoedingsstatus van de TNF remmers bij hidradenitis suppurativa.

Als gevolg van de uitspraak van de Commissie Farmaceutische Hulp komen infliximab en etanercept met ingang van 25 februari 2008 in aanmerking voor vergoeding bij patiënten met ernstige therapie resistente hidradenitis suppurativa. Dit is het gevolg van een andere wetstekst die luidt dat zorgverzekeraars verplicht zijn om alle geneesmiddelen die door de CFH bestempeld worden als rationele farmacotherapie te vergoeden. Een soortgelijke discussie speelde in 2007 rond de vergoeding van Cellcept bij therapieresistent atopisch eczeem. Voor adalimumab waren tijdens het beoordelen te weinig artikelen beschikbaar in 2008 om een uitspraak te kunnen doen. 

De vergoeding moet voor elke individuele patiënt apart met goede motivatie en onderbouwing worden aangevraagd bij de zorgverzekeraar.

Alleen dermatologen mogen de vergoeding aanvragen. De reden daarvoor is dat infliximab bij hidradenitis pas mag worden ingezet als alle andere behandelopties niet meer mogelijk zijn, en alleen de dermatoloog kan dit beoordelen. Daarnaast is het belangrijk dat de infliximab behandeling wordt ingepast in een totaal pakket van behandelingen, inclusief chirurgische procedures zoals deroofing en excisies, en het voorschrijven van antibiotica en lokale therapeutica.

Waar kan behandeling met infliximab worden gegeven ? 

Infliximab kan alleen per infuus worden gegeven, en deze behandeling wordt dus verstrekt in het ziekenhuis, in de vorm van dagbehandeling, of in een infusiekliniek. Geneesmiddelen die in ziekenhuis setting worden gegeven zijn altijd voor rekening van het ziekenhuis. Dat betekent dat het afhangt van de lokale financiële omstandigheden of het middel verstrekt wordt. Sommige ziekenhuizen hebben hier een budget voor, de meeste echter niet. 

Dermatologen die in een ziekenhuis werken dat geen budget heeft voor infliximab kunnen de patiënt behandelen via een van de infusieklinieken in de regio. Dit zijn privé-instituten die zich hebben gestort op een maas in de wet, namelijk dat dure geneesmiddelen extramuraal (buiten het ziekenhuis) wel volledig vergoed worden, maar binnen het ziekenhuis niet. Zorgverzekeraars sluiten contracten af met dit soort klinieken, omdat ze goedkoper zijn dan de ziekenhuizen, die gebukt gaan onder enorme overhead kosten.

Dit geeft dus de mogelijkheid om bij de zorgverzekeraar een machtiging aan te vragen voor behandeling met infliximab die wordt uitgevoerd in een infusiekliniek. De andere optie is om een machtiging voor Humira (adalimumab) aan te vragen. Dit kan de patiënt zich zelf thuis toedienen.

In 2010 is er een verandering opgetreden. Nadat Klink heeft aangekondigd dat alle TNF-remmers voor alle indicaties met ingang van 2011 uit het ziekenhuis budget moeten worden betaald, zijn sommige verzekeraars acuut gestopt met het vergoeden er van. Er zijn zelfs patiënten met psoriasis die acuut moesten stoppen met de behandeling omdat de zorgverzekeraars weigerden het te vergoeden. De ziekenhuizen zouden bij het ingaan van de nieuwe regeling ook een budget krijgen. Omdat dit nog niet gebeurd is, is er nu een impasse ontstaan waardoor veel patiënten geen vergoeding kunnen krijgen.

Adressen van infusieklinieken waar infliximab infusies worden gegeven voor hidradenitis suppurativa

Richtlijnen voor de behandeling van TNF remmers bij therapieresistente hidradenitis suppurativa.

Nu de behandeling voor vergoeding in aanmerking komt bestaat er behoefte aan richtlijnen voor de dermatologen die hun patiënten met TNF-remmers willen behandelen. In de nieuwe richtlijn acneiforme dermatosen van de NVDV is een hoofdstuk gewijd aan hidradenitis suppurativa inclusief de behandeling daarvan met TNF-alpha remmers. De belangrijkste aanbevelingen uit deze richtlijn worden hieronder samengevat. Zie verder de NVDV richtlijn.

Richtlijn acneïforme dermatosen 2010

Effectiviteit van infliximab bij hidradenitis suppurativa

Door de behandeling met de TNF blokkerende middelen wordt de ontstekingscomponent die rond de abcessen en fistels aanwezig is geremd. Zwelling, pijn en pus-uitvloed nemen af. Fistels kunnen geheel verdwijnen c.q. involueren, en onderhuidse contracturen verdwijnen waardoor de bewegingsvrijheid toeneemt. Patiënten voelen zich in korte tijd (vanaf 2 weken na het starten) beter en zijn in staat om dingen te doen, zoals fietsen, die daarvoor onmogelijk waren. De kwaliteit van leven verbetert significant. De objectieve verbeteringen zijn daling van de bloedbezinking (BSE) en C-reactive protein (CRP) en het verdwijnen van abnormale ontstekingseiwitten uit het bloed. De mate van ernst kan gescoord worden met klinische acne ectopica skin score (Sartorius schaal). Deze score daalt ook tijdens de behandeling (Mekkes 2008). Het effect van de TNF-remmende middelen is tijdelijk. Uit de eerste studies, waarbij een beperkt aantal (3) giften infliximab werden gegeven, gevolgd door een observatieperiode, blijkt dat na staken van de behandeling de aandoening weer geleidelijk verergert. Dit zou inhouden dat patiënten langdurig behandeld moeten worden voor een blijvende verbetering. Een andere mogelijkheid is om de periode van behandeling met TNF-remmers te benutten om alle resterende grote abcessen en fistels te verwijderen.

Op bovenstaande foto's is goed te zien wat infliximab doet. Links is de situatie voor het starten van infliximab. De oksel van de patiënte is ernstig ontstoken, er is een duidelijke inflammatoire component, te zien aan de paarse kleur en de zwelling. De foto rechts is genomen 2 weken later, nadat de patiënte 1 keer een infuus met infliximab heeft gehad. Na 1 gift infliximab is de ontstekingscomponent dus al minder geworden.

Het effect van infliximab kan heel lang door werken. De linker foto is genomen voor het starten van infliximab. Er zijn paarse ontstekingen te zien, maar ook fistelopeningen en contracturen onder de huid. De patiënte kan de oksel niet goed bewegen. Door de littekenvorming wordt de borst mee omhoog getrokken als de arm wordt opgeheven. Vervolgens is gestart met infliximab. De middelste foto is genomen na 3 giften infliximab. De ontstekingen zijn tot rust gekomen, de zwellingen en contracturen zijn verdwenen en de beweeglijkheid van de oksel was weer normaal. De behandeling met infliximab kon worden gestaakt. De rechter foto is genomen na 3 jaar. De oksel is nog steeds rustig, er zijn geen nieuwe plekken bij gekomen.

Fistels kunnen spontaan verdwijnen onder behandeling met infliximab.

Op de foto links is een fistelopening te zien. Na 3 giften infliximab

(foto rechts) is de fistel verdwenen. 

Ontstekingsparameters: de bezinking en het CRP (C-reactive protein)

dalen en blijven laag gedurende 1 jaar (gemiddelde van 10 patiënten, 

infliximab gegeven op week 0, 2 en 6 en daarna niet meer gedurende 

de rest van het observatiejaar). 

Acne skin score (gemodificeerde Sartorius score) van 10 patiënten 

behandeld met infliximab op week 0, 2 en 6.

Bij de helft van de patiënten is het effect van de infliximab tijdelijk, 

enkele maanden na de laatste gift komen de ontstekingen weer terug.

Bij de andere helft is er een langdurig doorwerkend gunstig effect.

Bij alle patiënten is de kwaliteit van leven voor aanvang van de studie

zeer slecht (hoog getal), veel slechter dan de kwaliteit van leven van

bijvoorbeeld psoriasis patiënten die in aanmerking komen voor

behandeling met biologicals. Na behandeling verbetert de kwaliteit van

leven aanzienlijk, van 18.4 ± 7.9 naar 9.3 ± 9.1 na 1 jaar (p = 0.007).

Bij dit soort subjectieve parameters kan een placebo effect een grote

rol spelen, desondanks is de verbetering erg groot.

  Mekkes JR, Bos JD. Br J Dermatol 2008;158:370-374

Combineren met chirurgisch ingrijpen

Onder invloed van de TNF-remmende middelen verdwijnt de ontstekingscomponent, de zwelling, en de pus-uitvloed waardoor de gebieden overzichtelijker worden en beter toegankelijk voor chirurgische ingrepen. Dit opent de weg om deze patiënten een traject van behandelingen aan te bieden, waarvan de behandeling met TNF-remmers onderdeel is, maar waarbij daarna of gelijktijdig chirurgisch wordt ingegrepen. Met deze combinatie van opties lukt het om bij een deel van de patiënten volledige genezing te bereiken. Daarna is het niet meer nodig om behandeling met TNF-remmers voort te zetten.

Powerpoint presentatie over de chirurgische mogelijkheden bij hidradenitis suppurativa

deroofing bij hidradenitis suppurativa

deroofing bij hidradenitis suppurativa (groot gebied)

deroofing bij hidradenitis suppurativa (scrotum)

deroofing bij diepe abcessen (acne conglobata et cystica)

excisie van abcessen op de bil bij acne ectopica (hidradenitis suppurativa)

excisie van abcessen in de lies bij acne ectopica (hidradenitis suppurativa)

excisie van abcessen in de oksel bij acne ectopica (hidradenitis suppurativa) 1

excisie van abcessen in de oksel bij acne ectopica (hidradenitis suppurativa) 2

V-Y plastiek onder het oor

Combineren met antibiotica

Patiënten die starten met TNF-alpha remmers hebben meestal al de gebruikelijke antibiotica zoals tetracyclinen (tetracycline, minocycline, doxycycline), clindamycine, en de combinatie clindamycine + rifampicine geprobeerd, met onvoldoende resultaat. Desondanks kan het toch nodig zijn om tijdens episoden waarin het minder goed gaat deze of andere antibiotica toe te voegen aan de behandeling. Ook rond ingrepen kan het nodig zijn om preventief of bij wondinfecties tijdelijk antibiotica te geven, waaronder floxapen en amoxicilline-clavulaanzuur. Totaal aanpak In het ideale geval combineert men bij deze ernstige patiëntencategorie alle beschikbare behandelopties, afgestemd op de individuele patiënt (Alikhan 2009). Dat kan inhouden het advies om te stoppen met roken, het voorschrijven van lokale preparaten gericht op het voorkomen van de afsluiting van talgklieren (Boer 2009), antibiotica voor de langere termijn (tetracyclinen), of breder werkende antibiotica voor de kortere termijn, TNF-alpha remmers in ernstige gevallen en indien er een duidelijke inflammatoire component aanwezig is, en chirurgisch ingrijpen om de laatste resterende fistels en holten te elimineren (Slade 2003). 

Totaal aanpak bij de behandeling van hidradenitis suppurativa

 - start een onderhoudsbehandeling met een tetracycline en adviseer te stoppen met roken

 - behandel episoden van ernstige infectie met een antibioticum met brede en/of

   anti-anaërobe werking (o.a. clindamycine + rifampicine)

 - controleer in ernstige gevallen de inflammatoire component (indien aanwezig) met

   TNF-alpha remmers

 - nadat hiermee de ontstekingen tot rust zijn gekomen: 

   excideer alle fistels, holten en abcessen ruim tot in gezond weefsel 

Behandel criteria

Gezien de mogelijke bijwerkingen en gezien de hoge kosten is het niet de bedoeling dat de TNF-alpha remmers bij alle patiënten met hidradenitis suppurativa worden ingezet. Globaal kunnen de onderstaande criteria worden gehanteerd, die ook voor studies naar infliximab en adalimumab zijn gehanteerd:

Bij overgewicht is een hogere dosering nodig. Bij adalimumab en etanercept geldt dan dat de standaard dosering units niet meer volstaan. Bij infliximab kan de dosering worden aangepast aan het lichaamsgewicht. Voor alle TNF-remmers geldt dat bij verhogen van de dosis de kosten navenant toenemen maar mogelijk ook de kans op bijwerkingen.

Het staat ter discussie of men van een HS patiënt mag eisen om te stoppen met roken alvorens behandeling met TNF-alpha remmers te starten. Dit is een ethische discussie die ook speelt bij dotterbehandelingen bij rokers of levertransplantaties bij alcoholmisbruik. Aangezien meer dan 95% van de patiënten met ernstige hidradenitis rookt of heeft gerookt en recente studies uitwijzen dat roken een belangrijke risicofactor is, is het wel noodzakelijk om dit met de patiënt te bespreken en te adviseren te stoppen met roken.

Bijzondere voorzorgsmaatregelen en bepalingen

De TNF-alpha remmers zijn niet geregistreerd voor de indicatie hidradenitis suppurativa. Dit betekent dat de arts die deze middelen voorschrijft (off-label gebruik), nog nadrukkelijker dan bij het voorschrijven van andere medicatie de volledige verantwoordelijkheid draagt voor de veiligheid van de patiënt, en dus zeer zorgvuldig te werk moet gaan. De arts die deze biologicals off-label voorschrijft voor de indicatie hidradenitis suppurativa, moet rekening houden met een aantal regels:

Verder dient de arts zich te realiseren dat er een aantal voorzorgsmaatregelen die in de bijsluitertekst worden genoemd, bij deze patiëntengroep worden genegeerd. Dit zijn:

Doseringen en kosten

Infliximab: 5 mg/kg i.v., te herhalen na 2 en 6 weken en vervolgens elke 8 weken.

Infliximab wordt geleverd in ampullen van 100 mg. Doseringen mogen worden afgerond. Bij onvoldoende effectiviteit in de onderhoudsfase kan de dosering worden verhoogd of het interval worden verkort, of beiden. Bij patiënten die melden dat het effect uitgewerkt is voordat de 8 weken verstreken zijn is het zinnig om het interval te bekorten. Bij patiënten die aanvankelijk goed reageerden en later minder, is het zinvol om antistoffen tegen infliximab te bepalen en de infliximab spiegel. Antistofvorming is geassocieerd met afname van de klinische werking. Een ampul infliximab kost 652 euro, de gemiddelde dosis is 3,75 ampullen per infusie, op jaarbasis komen de geneesmiddel kosten uit op circa 19.500 euro. Daar komen nog bij de kosten die berekend worden voor de toediening ervan door medisch en paramedisch personeel.

Adalimumab: 160 mg in week 1, 80 mg in week 2, daarna elke week 40 mg. De kosten op jaarbasis zijn circa 32.500 euro. Dit komt overeen met de dosering bij de ziekte van Crohn.

Laboratorium en ander onderzoek voor en tijdens behandeling.

De screenende en controlerende bepalingen zijn niet anders dan bij de geregistreerde indicaties. Aanvullend op de normale screening kan men voor aanvang totaal eiwit, een eiwit spectrum en eventueel IgG, IgA, en IgM bepalen. Bij ernstige en langdurig bestaande hidradenitis suppurativa kunnen er ten gevolge van de chronische ontstekingen forse verhoogde waarden te vinden zijn, die vervolgens onder behandeling gaan dalen. Verder is het aan te bevelen minimaal eens per 3 maanden een algemeen bloedbeeld inclusief de BSE en CRP te bepalen, om te monitoren of de ontstekingsparameters verbeteren.

Bijzondere bijwerkingen om alert op te zijn bij HS patiënten

Bij patiënten met hidradenitis is het infectie risico groter dan bij andere patiënten. Het gaat hierbij om bacteriële infecties vanuit de abcessen, die lokaal of systemisch (sepsis, klepvegetaties) problemen kunnen opleveren. Ook schimmelinfecties kunnen heftiger verlopen, mede door verstoring van het evenwicht door langdurig of frequent antibiotica gebruik. Verder hebben patiënten met hidradenitis suppurativa een verhoogde kans op het ontstaan van plaveiselcelcarcinomen. In theorie kunnen bovengenoemde complicaties die impliciet bij hidradenitis horen beïnvloed worden door TNF-alpha remmers. Er zijn nog geen gegevens die dat aantonen, maar het is wel raadzaam om er alert op te zijn. Voor de verdere mogelijke bijwerkingen van de TNF-remmers: zie de bijsluiters en 1B teksten.

Aanbevelingen

Informatie voor de patiënt

Voor het informeren van de patiënt, en de huisarts, zijn een aantal folders en brieven beschikbaar die zo goed mogelijk de huidige stand van zaken weergeven (zie onderstaande documenten).

  Patiëntenfolder over hidradenitis suppurativa

  Patiëntenfolder over de behandeling van hidradenitis suppurativa met infliximab

  Patiëntenfolder over infliximab

  Officiële patiënten bijsluiter van Remicade (infliximab)

  Complete bijlage 1 met informatie over Remicade (infliximab)

  Patiënten toestemmingsformulier voor het starten van infliximab

  Off-label verklaring (algemeen)

  Patiëntenkaart infliximab

  Brief voor meenemen infliximab op reis (voor douane)

  Brief aan de huisarts over het starten van infliximab (of andere biological)

  Brief aan patiënt over vaccinatie tegen de Mexicaanse griep en de gewone seizoensgriep 

Documenten, checklists, vragenlijsten, verpleegkundige protocollen

  Uitgebreide informatie voor artsen (1B tekst EMEA)

  Farmacotherapeutisch Kompas tekst van infliximab (Remicade)

  Behandelprotocol / checklist arts

  Formulier klinische score door arts

  Verpleegkundig protocol

  Checklist (en tevens statusvel voor in de poli) verpleegkundige

  Vragenlijst in te vullen door patiënt voorafgaand aan de behandeling

  Vragenlijst / enquete in te vullen door patiënt na een half jaar en na een jaar

  Gecombineerde SF-36 / DLQI / SKINDEX vragenlijst voor evaluatie therapie effect

  SF-36 vragenlijst

  DLQI vragenlijst (Nederlands)

  DLQI vragenlijst (Engels)

  SKINDEX quality of life score voor dermatologie

  Toelichting op de SKINDEX

 Literatuur

-   Adams DR, Gordon KB, Devenyi AG, Ioffreda MD. Severe hidradenitis suppurativa treated with infliximab infusion. Arch Dermatol 2003;139:1540-1542.

-   Alikhan A, Lynch PJ, Eisen DB. Hidradenitis suppurativa: A comprehensive review. J Am Acad Dermatol 2009;60:539-561.

-   Antonucci C, Negosanti M, Negosanti L, Iozzo I, Varotti C. Acne inversa treated with infliximab: different outcomes in 2 patients. Acta Derm Venereol 2008;88:274-275.

-   Boer J, Jemec GBE. Resorcinol peels as a possible self-treatment of painful nodules in hidradenitis suppurativa. Clin Dermatology 2009;xx:xxxx.

-   Brunasso AMG, Delfino C, Massone C. Hidradenitis suppurativa: are tumour necrosis factor-a blockers the ultimate alternative? British Journal of Dermatology 2008;159:733-772.

-   Commissie Farmaceutische Hulp. Infliximab bij ernstige, therapieresistente hidradenitis suppurativa. College voor Zorgverzekeringen, CFH rapport, 25 februari 2008.

-   Fardet L, Dupuy A, Kerob D, Levy A, Allez M Begon E et al. Infliximab for severe hidradenitis suppurativa: transient clinical efficacy in 7 consecutive patients. J Am Acad Dermatol 2007;56:624-628.

-   Fernández-Vozmediano JM, Armario-Hita JC. Inflximab for the treatment of hidradenitis suppurativa. Dermatology 2007;215:41-44.

-   Goertz R, Konturek P, Naegel A, Janka R, Amann A, Maennlein G, et al. Experiences with a long-term treatment of a massive gluteal acne inversa with infliximab in Crohn’s disease. Med Sci Monit 2009;15:CS14-18.

-   Jurgensmeyer JC, Fleischer A. Clinical improvement of refractory hidradenitis suppurativa with etanercept. J Am Acad Dermatol 2004;53:15(P58).

-   Katsonos KH, Christodoulou DK, Tsianos EV. Axillary hidradenitis suppurativa successfully treated with infliximab in a Crohn’s disease patient. Am J Gastroenterol 2002;97:2155-2156.

-   Lebwohl B, Sapadin AN. Infliximab for the treatment of hidradenitis suppurativa. J Am Acad Dermatol 2003;49:S275-S276.

-   Martinez F, Nos P, Benlloch S, Ponce J. Hidradenitis suppurativa and Crohn’s disease: response to treatment with infliximab. Inf Bowel Dis 2001;7:323-326.

-   Mekkes JR, Bos JD. Long-term efficacy of a single course of infliximab in hidradenitis suppurativa. Br J Dermatol 2008;158:370-374.

-   Mekkes JR, Hommes DW. Behandeling van hidradenitis suppurativa met deroofing en inflximab. Ned Tijdschr Dermatol Venereol 2004;14:196-197.

-   Moschella SL. Is there a role for infliximab in the current therapy of hidradenitis suppurativa? A report of three treated cases. International Journal of Dermatology 2007;46:1287-1291.

-   Pedraz J, Daudén E, Pérez-Gala S, Goiriz-Valdés R, Fernández-Peñas y García-Diez P. Hidrosadenitis supurativa. Respuesta al tratamiento con infliximab. Actas Dermosifilliogr 2007;98:325-331.

-   Pedraz J, Peñas PF, Garcia-Diez A. Pachyonychia congenita and hidradenitis suppurativa: no response to infliximab therapy. J Eur Acad Dermatol Venereol 2008;22:1500-1501.

-   Poulin Y. Successful treatment of hidradenitis suppurativa with infliximab in a patient who failed to respond to etanercept. J Cutan Med Surg 2009;13:221-225.

-   Ravat F, O’Reilly D, Handfield-Jones S. Recalcitrant Hidradenitis Suppurativa treated with adalimumab. J Am Acad Dermatol 2005;54:58(P569).

-   Rosi YL, Lowe L, Kang S. Treatment of hidradenitis suppurativa with infliximab in a patient with Crohn’s disease. J Dermatol Tr 2005;16:58-61.

-   Roussomoustakaki M, Dimoulios P, Chatzicostas C, Kritikos HD, Romanos J, Panayiotides JG et al. Hidradenitis suppurativa associated with Crohn’s disease and spondylarthropathy: response to anti-TNF therapy. J Gastroenterol 2003;38:1000-1004.

-   Shah N. Hidradenitis suppurativa: a treatment challenge. Am Fam Physician 2005;72:1547-52.

-   Slade DEM, Powell BW, Mortimer PS. Hidradenitis suppurativa: pathogenesis and management. The British Association of  Plastic Surgeons 2003; 56:451-461.

-   Sullivan TP, Welsh E, Kerdel FA, Burdick AE, Kirsner RS. Infliximab for hidradenitis suppurativa. Br J Dermatol 2003;149:1046-1049.

-   Suys E, D’Heygere F. Infliximab voor acne inversa (alias hidradenitis suppurativa)? Ned Tijdschr Dermatol Venereol 2005;15:406-407.

-   Thielen A-M, Barde C, Saurat J-H. Long-term infliximab for severe hidradenitis suppurativa. Br J Dermatol 2006;154:1105-1106.

-   Usmani N, Clayton TH, Everett S, Goodfield MDJ. Variable response of hidradenitis suppurativa to infliximab in four patients. Clin Exp Dermatol 2007;32:204-205.  

25-11-2011